«Индияҕа, Үзбекистаҥҥа, Бангладешка уонна Нигерияҕа оҕо элбэхтик төрүүрэ — бу дойдулар былаастарын эппиэтинэһэ суоҕа» — редакция позицията

Матырыйаал икки чаастаах: сонун уонна источниктарга сигэлэр бааллар контекст, онтон — Sardaana News редакциятын позицията.

Сонун: Үзбекистан нэһилиэнньэтэ 39,5 мөлүйүөнтэн таҕыста

UzDaily.uz 2026 сыл өктөөбүр 19 күнүгэр Национальнай статистика комитетыгар олоҕуран суруйбутунан, 2026 сыл өктөөбүр 1 күнүгэр Үзбекистан олохтоох нэһилиэнньэтэ 39,54 мөлүйүөн киһи буолбут. Сыл устата 692,2 тыһыынча киһинэн, эбэтэр 1,8 %-нан эбиллибит. Саамай элбэх нэһилиэнньэлээх сир — Самарканд уобалаһа (4,46 мөлүйүөн), онтон Фергана (4,29 мөлүйүөн) уонна Ташкент уобалаһа (3,8 мөлүйүөн); Ташкент куоракка 3,28 мөлүйүөн киһи олорор.

Контекст: оҕо төрөөһүнэ, нэһилиэнньэ уонна дьадаҥылык

Аан дойдутааҕы баан дааннайдара (ООН World Population Prospects 2024 олоҕуран):

• Индия: нэһилиэнньэтэ — 1,464 миллиард кэриҥэ (2025), оҕо төрөөһүнүн коэффициена — биир дьахтарга 1,96 оҕо (2024), сыллааҕы эбиллии — 0,9 %, биир киһиэхэ ВВП — 2 700 доллар кэриҥэ, күҥҥэ 3 доллартан аҕыйах харчынан олорооччулар — 2,6 % (2023). Индия — аан дойдуга саамай элбэх нэһилиэнньэлээх дойду; ООН сабаҕалааһынынан, кини нэһилиэнньэтэ 2060-с сылларга 1,7 миллиардка тиийиэ.
• Үзбекистан: төрөөһүн коэффициена — 3,49 (2024), эбиллии — сылга 1,9 %, биир киһиэхэ ВВП — 3 970 доллар кэриҥэ (2025), күҥҥэ 3 доллар кээмэйинэн дьадаҥылык — 2,3 %.
• Бангладеш: нэһилиэнньэтэ — 175,7 мөлүйүөн кэриҥэ, төрөөһүн коэффициена — 2,14, эбиллии — 1,2 %, биир киһиэхэ ВВП — 2 600 доллар кэриҥэ, дьадаҥылык — 5,9 % (2022).
• Нигерия: нэһилиэнньэтэ — 237,5 мөлүйүөн кэриҥэ, төрөөһүн коэффициена — 4,38, эбиллии — 2,1 %, биир киһиэхэ ВВП — 1 220 доллар кэриҥэ, күҥҥэ 3 доллар кээмэйинэн дьадаҥылык — 41,8 % (2022).

Тэҥнээн көрүүгэ: нэһилиэнньэ бэйэтин солбуйарыгар биир дьахтарга 2,1 оҕо кэриҥэ наада. Бу түөрт дойдуга биир киһиэхэ ВВП АХШ, Канада эбэтэр Арҕаа Европа көрдөрүүтүттэн хас да уон төгүл кыра.

Миграция

ООН дааннайынан, аан дойдуга 304 мөлүйүөн кэриҥэ международнай мигрант баар (2024), уонна Индия — миграннар саамай элбэхтик тахсар дойдулара. Баай дойдулар быраабылаларын кытаатыннараллар: Канада 2025–2027 сыллардааҕы былаана олохтоохтук олорор киһилэри ылыыны урут былааннаммыт 500 тыһыынчаттан 2025 сылга 395 тыһыынчаҕа, 2026 сылга 380 тыһыынчаҕа, 2027 сылга 365 тыһыынчаҕа диэри аҕыйаппыта, бастакы сырыы студеннары уонна атын дойду үлэһиттэрин курдук быстах кэмҥэ кэлээччилэргэ хааччах туруорбута.

Роботтар уонна ИИ

Робототехника международнай федерациятын (IFR) дааннайынан, 2024 сылга аан дойдуга 542 тыһыынча промышленнай робот туруоруллубута. Роботизация саамай үрдүк хойуута Соҕуруу Кореяҕа: оҥорон таһаарар промышленность 10 тыһыынча үлэһитигэр 1 220 робот (Кытайга — 567, аан дойду ортотунан — 177). Кытай — саамай улахан ырыынак: 2024 сылга 295 тыһыынча робот туруоруллубута, бу аан дойду ирдэбилин 54 %-а, оттон үлэлиир роботтарын ахсаана 2 мөлүйүөнтэн таҕыста.

Аан дойдутааҕы экономическай форум сабаҕалааһынынан, 2030 сылга диэри технологиялар 170 мөлүйүөн үлэ миэстэтин айыахтара, 92 мөлүйүөнү суох оҥоруохтара. МВФ сыаналааһынынан, искусственнай интеллект аан дойдуга үлэ миэстэтин 40 %-ар чугаһын, сайдыылаах экономикаларга 60 %-ар кэриҥин таарыйар.

Sardaana News редакциятын позицията

Индияҕа, Үзбекистаҥҥа, Бангладешка уонна Нигерияҕа оҕо элбэхтик төрүүрэ — бу дойдулар былаастарын эппиэтинэһэ суоҕа. Бу государстволар онон да дьадаҥылар, оттон нэһилиэнньэ эбиллиитэ дьадаҥылыгы элбэтэр уонна социальнай алдьархайга тиэрдиэн сөп. Үөрэххэ, ыал былаанныгар уонна үлэ миэстэтигэр үп угуллубат правительстволара бэйэлэрин тугу да гыммат буолууларын сыанатын кэлэр көлүөнэлэргэ сүктэрэллэр.

Азия уонна Европа баай дойдулара, АХШ уонна Канада бу дойдулартан миграннары урукку курдук ылыахтара суоҕа. Искусственнай интеллект революцията кэлэн турар: 15–20 сылынан баай дойдуларга үлэһит илии буолбакка, роботтар наада буолуохтара. Кытай уонна Соҕуруу Корея маны ситиһиилээхтик көрдөрөн эрэллэр. Бу дойдулар норуоттара ордук үчүгэй кэскилгэ тиийиэхтээхтэр — оттон ол иһин эппиэтинэс кинилэр былаастарыгар сытар.