Саха сиригэр ЖКХ кризиһа: коммунальнай тэрилтэлэр иэстэрэ, өрөспүүбүлүкэ иэһэ улаатыыта уонна Өлүөнэ муоһа — Sardaana News редакциятын позицията

Сонун

2026 сыл балаҕан ыйын 11 күнүгэр Алдан «АлданОнлайн» бөлөҕө «ВКонтакте» ситимигэр (суруйуу) «Саха сиригэр ЖКХ кризиһа салгыы барар» диэн матырыйаалы таһаарда. Онно этиллэринэн, балаҕан ыйын 9 күнүгэр Саха сирин Арбитраж суута Алдан оройуонун муниципальнай «Теплоэнергосервис» тэрилтэтиттэн «Дальневосточная энергетическая компания» туһатыгар 83,46 мөл. солкуобайы төлөттөрөр гынна: кулун тутар–муус устар ыйдарга тэрилтэ 81,75 мөл. солкуобайдаах электроэнергияны ылбыт, оттон бары-барыта 70,5 тыһ. солкуобайы төлөөбүт, субсидия кэлбэтэҕин төрүөт оҥостон. Бу — маннык үсүһүнэн суут быһаарыыта; үс иски иэс, пеня уонна суут ороскуота 241 мөл. солкуобайтан тахсар.

Бөлөх аҕалар отчуотугар көрдөрүллэринэн, бастакы аҥаар сылга (тэрилтэ 2025 сыл сайыныгар тэриллибит) барыһа 486,5 мөл. солкуобай, оттон ороскуота 1,079 млрд, ыраастаммыт ночоотторо 232,4 мөл., ахсынньы 31 күнүгэр кредиторскай иэһэ — 1,149 млрд солкуобай, 354,4 мөл. субсидия ылбытын үрдүнэн. Ааптардар моделы маннык ойуулууллар: ресурс дьиҥнээх сыаната дохуоттан үрдүк, бүддьүөт ол уратыны толоруохтаах, субсидия тиийбэт эбэтэр хойутуур — онтон тэрийээччилэр сууттаһаллар.

Өрөспүүбүлүкэ коммунальнай систиэмэтэ

• Саха сирин баһылыга Айсен Николаев Илиҥҥи экономическай форумҥа (2026 с. балаҕан ыйын 2 к.) эппитинэн, өрөспүүбүлүкэ 1165 оһоҕун (котельнайын) аҥаара кэриҥэ 60%-тан ордук эргэрбит; 4300 км ититэр ситим 48% эргэрбит. Үс сылга бүддьүөт тарифтар икки ардыларынааҕы уратыны субсидиялыырга 72 млрд солкуобайы ыыппыт; 2026 сылга 38 млрд тахса бэриллибит, ол эрээри кини этэринэн 10 млрд тиийбэт. Кини Хотугу сиргэ тутаах ЖКХ тэрилтэлэрин банкротствоҕа мораторийы киллэрэргэ этии киллэрдэ (ЯСИА).
• 2025 сыл балаҕан ыйыгар Арктикаҕа баар Өлөөҥҥө итии суоҕунан ЧС режимэ киллэриллибитэ; SakhaNews суруйарынан, оччолорго харчы 7 млрд кэриҥэ тиийбэтиттэн 265 котельнай холбонуллубатах этэ (SakhaNews). 2025 сыл атырдьах ыйыгар Витим бөһүөлэгин котельнайдарыгар ньиэп саппааһа суох этэ; бөһүөлэк баһылыга өрөспүүбүлүкэ Минфина биэс ыйтан ордук субсидия бэрбэтэх диэбитэ (SakhaTime).
• 2026 сыл Саҥа дьыл бырааһынньыктарыгар олох-дьаһах эбийиэктэригэр 21 аба буолбута, үрдээбит бэлэм буолуу режимэ үлэлээбитэ (ЯСИА).
• 2026 сыл алтынньы 1 күнүттэн Саха сиригэр коммунальнай төлөбүр үрдүүрүн орто кыраныыссата — 18,9%, сорох муниципалитеттарга 27% диэри (баһылык № 1058 ыйааҕа); ититии орто иһинэн 23% ыарыйда (14.ру).

Өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтэ уонна иэһэ

• Саха сирин 2026 сыллааҕы бүддьүөтэ 12,75 млрд солкуобай дефицитинэн ылыллыбыта; саас көннөрүү кэнниттэн — 12,85 млрд, ороскуота 362,5 млрд (Гарант, SakhaNews).
• Судаарыстыбаннай иэс: 2026 сыл тохсунньу 1 күнүгэр 59,0 млрд солкуобай (SakhaTime аҕалар РС(Я) Минфинин дааннайа) уонна 2026 сыл от ыйын 1 күнүгэр бырабыыталыстыба оперативнай дааннайынан 68,8 млрд (Sakha-news, SakhaTime). 2027 сыл тохсунньу 1 күнүгэр иэс үрдүкү кыраныыссата — 75,2 млрд; 2026 сылга иэһи тутууга 6,2 млрд солкуобай көрүллүбүт.

Өлүөнэ муоһа

Бырайыак толору сыаната — 174,8 млрд солкуобай (федеральнай бүддьүөт — 65 млрд, Саха сирин бүддьүөтэ — 27,3 млрд, концессионер «ВИС» хампаанньалар бөлөхтөрө — 82,5 млрд), муос дирекциятын дааннайынан (14.ру). Тутуу 2024 сыл күһүнүгэр саҕаламмыта; бастаан 2028 сылга туттарыахтаах этилэр, билигин салалта 2029 сылы ааттыыр, оттон Николаев — «2029 сыл бүтүүтэ — 2030 сыл» (Вести, SakhaNews). 2026 сыл от ыйыгар Николаев этэринэн, эбийиэккэ 26 млрд солкуобай үбүлэммит (РИА Новости).

Россия сэриигэ ороскуота

РФ Минфинин дааннайынан, «Национальнай оборона» салаатыгар ороскуот 2025 сылга 13,5 трлн солкуобай (көннөрүүлэрдээх) этэ, оттон 2026 сылга 12,93 трлн солкуобай былааннанар — федеральнай бүддьүөт бары ороскуотун 29,3%-а (Минфин, Ведомости). SIPRI Россия 2025 сыллааҕы бары сэриилээх ороскуотун 16 трлн солкуобай кэриҥэ (БВП 7,5% кэриҥэ) диэн сыаналыыр (SIPRI).

Тэҥнээһин (үөһээ сыыппаралартан редакция ааҕыыта): сылга 12,93 трлн солкуобай — күҥҥэ 35 млрд солкуобай кэриҥэ. Өлүөнэ муоһун толору сыаната (174,8 млрд) 2026 сыллааҕы «национальнай оборона» биэс күннээх ороскуотугар тэҥнэһэр; Саха сирин бүтүн иэһэ (68,8 млрд) — икки күнтэн аҕыйах; коммунальнай субсидияҕа тиийбэт 10 млрд — сэттэ чаас кэриҥэ. «Национальнай оборона» биир сыллааҕы харчытыгар маннык 74 муоһу тутуохха сөп этэ.

Sardaana News редакциятын позицията

Бу — редакция санаата, сонун буолбатах.

Саха сиригэр коммунальнай кризис иһин эппиэтинэһи өрөспүүбүлүкэ баһылыга Айсен Николаев уонна Россия — Москва — сүгэллэр. Өрөспүүбүлүкэ банкротство кытыытыгар турар уонна ыарахан коммунальнай кризискэ киирдэ: котельнайдар оттуга суох, тэрилтэлэр иэскэ, тарифтар үрдүүллэр, өрөспүүбүлүкэ иэһэ аҥаар сылга 10 млрд солкуобайга кэриҥэ улаатта.

Ол саҕана Россия Украинаҕа оҕолору, эр дьоннору уонна дьахталлары өлөрөргө уонна украин тылын, культуратын уонна судаарыстыбаннаһын суох оҥорорго муҥура суох харчыны ороскуоттуур. Бу харчыга тыһыынчанан оскуолалары уонна дьиэлэри тутуохха, Россияҕа уонна Саха сиригэр олорор дьиэ уонна коммунальнай кризистэри быһаарыахха — уонна сэрии ороскуотун биир нэдиэлэтиттэн аҕыйах сыаналаах Өлүөнэ муоһун тутуохха сөп этэ.