Сэрии оннугар Россия маны оҥоруон сөп этэ… биир сылга 6400 оскуоланы эбэтэр 2770 балыыһаны тутуо этэ
Sardaana News саҥа рубриката. 2025 сылга Россия байыаннай ороскуота 16 трлн солкуобай кэриҥэ (SIPRI), 2022–2025 сылларга — 45 трлн кэриҥэ. Төһө оскуоланы, балыыһаны, кыбартыыраны уонна муостаны тутуохха сөбүн ааҕабыт, Кузбасс, Хабаровскай кыраай, Иваново, Псков уонна Саха сирин холобурдарын көрөбүт.
«Сэрии оннугар Россия маны оҥоруон сөп этэ…» рубрика, №1. Sardaana News редакциятын позицията. Ааҕыылар — ыйыллыбыт источниктарга олоҕурбут редакция суоттара.
2022 сыл олунньутугар Украинаҕа улахан сэрии саҕаламмытыттан Россия аармыйаҕа, сэрии сэбигэр, сэрииһиттэргэ төлөбүргэ уонна байыаннай дьайыылары хааччыйыыга улахан харчыны ороскуоттаата. Оннук харчыга тыһыынчанан оскуолалары, сүүһүнэн улахан балыыһалары, мөлүйүөнүнэн квадратнай миэтэрэ олорор дьиэни, муостары, тимир суоллары уонна куораттар саҥа оройуоннарын тутуохха сөп этэ. Бу рубрика эрэгийиэннээхтик туох кыаллыа этэй диэни көрдөрүө.
Россия хайдах ороскуоттуурай
- 2025 сыл: SIPRI сыаналааһынынан (Джулиан Купер, 2026 сыл кулун тутар ыйа), Россия федеральнай бюджетын бары байыаннай ороскуота 16 трлн солкуобай кэриҥэ — ВВП 7,5%, бюджет бары ороскуотун 38% кэриҥэ; бюджет толоруллуутун түмүгүнэн 16,2 трлн тиийиэн сөп. Онтон Сыаната министиэристибэтэ көрдөрөр «Национальнай оборона» аһаҕас салаата — 13,5 трлн (SIPRI 13,6 трлн диир).
- 2026 сыл (былаан): SIPRI бары байыаннай ороскуоту 14,9 трлн солкуобай (ВВП 6,3%) диэн сыаналыыр; «Национальнай оборона» — 12,93 трлн. Уратыта: SIPRI атын салааларга баар байыаннай ороскуоттары (куттал суох буолуута, сэрииһиттэргэ социальнай төлөбүрдэр, кистэлэҥ ороскуоттар) эбэр. SIPRI суоттаабытынан, 2026 сыл бюджета өссө улаатыан сөп.
16 трлн солкуобайга (2025 сыл биир сыла) тугу тутуохха сөбүй
Хас биирдии устуруока — туспа талыы: биирэ эбэтэр атына, барыта биир кэмҥэ буолбатах.
| Тутуу | Сыаната | 16 трлн-ҥа төһө |
|---|---|---|
| 1100 оҕолоох оскуола | ~2,5 млрд солк. (Москуба уобалаһа: Королевка 2,16 млрд, 2025; Виднойга 1675 миэстэлээх оскуола 2,5 млрд) | ~6 400 оскуола |
| 470 куойкалаах балыыһа | 5,77 млрд солк. (Минстрой НЦС-2026 нуорматынан) | ~2 770 балыыһа |
| 50 м² кыбартыыра | 6,19 мөл. солк. (Минстрой 2026 сыл иккис аҥарыгар 1 м² — 123 700 солк. нуормата) | ~2,6 мөл. кыбартыыра (≈129 мөл. м²) |
| Москуба — Санкт-Петербург ВСМ | 2,349 трлн солк. | 6 магистраль (6,8) |
| Өлүөнэ муоһун курдук муоста | 174,8 млрд солк. | 91 муоста |
2022 сылтан бүтүн кэмҥэ
SIPRI сыаналааһынынан, Россия байыаннай ороскуота: 2022 — ~6,65 трлн, 2023 — ~8,4 трлн, 2024 — ~14,0 трлн, 2025 — ~16,0 трлн солкуобай. 2022–2025 сылларга барыта — 45 трлн солкуобай кэриҥэ (редакция суота; 2026 сыл былаанын кытта — 60 трлн кэриҥэ). Бу — 18 000 кэриҥэ оскуола, эбэтэр 7 800 кэриҥэ балыыһа, эбэтэр 7,3 мөл. кыбартыыра.
Сэрии иннинээҕи 2021 сыл таһымыттан (SIPRI: 4,86 трлн) эбии ороскуоту эрэ ааҕан да көрдөххө, 2022–2025 сылларга сэриигэ 25,6 трлн солкуобай кэриҥэ барда — 10 000 кэриҥэ оскуола эбэтэр 4 400 балыыһа.
Россия үрдүнэн холобурдар: дьадаҥылык уонна алдьаммыт инфраструктура
2025 сыл байыаннай ороскуотун биир күнэ — 44 млрд солкуобай кэриҥэ (16 трлн / 365, редакция суота). Дьадаҥылык кээмэйэ — Росстат 2025 сыллааҕы дааннайа.
- Кемерово уобалаһа (Кузбасс): дьадаҥылык кыраныыссатыттан аллара — 7,6%. 2025–2027 сылларга 54,4 тыһ. м² аварийнай дьиэттэн 1166 дьиэ кэргэни көһөрүүгэ 4,52 млрд солкуобай көрүлүннэ — байыаннай ороскуот 2,5 чаас кэриҥэ (НГС42).
- Хабаровскай кыраай: 6,9%. ЖКХ эбийиэктэрэ 54%-тан ордук эстибиттэр, уу уонна канализация ситимнэрин саҥардыыга 100 млрд солкуобайтан ордук наада (Habinfo) — 2,3 күн кэриҥэ.
- Иваново уобалаһа: 7,3%; 2026 сыл от ыйыгар орто хамнас — 62 829 солкуобай, Киин федеральнай уокурукка саамай кыра (168.ru). 2024–2030 сылларга көһөрүү бырагыраамата — 44,5 тыһ. м², 2450 киһи (уобалас бырабыыталыстыбата); эрэгийиэн нуорматынан 4,2 млрд кэриҥэ — 2,5 чаастан итэҕэс.
- Псков уобалаһа: 8,6%. Газификация 53% кэриҥэ, нэһилиэнньэлээх пууннар аҥаардара ситим гаана суохтар (ПЛН); догазификацияҕа 8 тыһ. кэриҥэ дьиэ холбонно (Газпром межрегионгаз Псков).
- Саха сирэ: дьадаҥылык 11,9% — Россияҕа тохсус миэстэ. 1165 котельнайтан аҥаара кэриҥэ 60%-тан ордук эстибит, 4300 км итии ситимэ 48% эстибит; Айсен Николаев этэринэн, 2026 сылга ЖКХ субсидиятыгар 10 млрд солкуобай тиийбэт (ЯСИА) — байыаннай ороскуот 5,5 чаас кэриҥэ.
Саха сиригэр бу тугу биэриэ этэй
- Сыл устата сылдьыллар суоллар — зимниктэр уонна паромнар оннугар, улуустары Дьокуускайы кытта ситимниир.
- Саҥа коммунальнай ситимнэр уонна котельнайдар — кыһын ЧС буолбатын туһугар.
- Сылаас, билиҥҥи дьиэлэр — аварийнай уонна эргэ дьиэлэр оннугар.
- Хас биирдии улууска оройуон балыыһалара уонна оскуолалара.
Өлүөнэ муоһа бүтүннүү (174,8 млрд солкуобай) — SIPRI 2025 сыллааҕы байыаннай ороскуотун 1,1% кэриҥэ («Национальнай оборона» 1,3%), ол аата түөрт күн кэриҥэ. Гражданскай инфраструктура уонунан сылларга туһалыыр. Сэрии эбии ороскуотун сорҕото да өрөспүүбүлүкэни саҥардар улахан бырагыраама буолуо этэ.