ФБК-ҕа донат иһин үөрэхтээхтэри эккирэтэллэр, Сталиҥҥа пааматынньыктары туруораллар: репрессия диэки хайыһыы уонна Sardaana News редакциятын позицията

Сонун

Россияҕа үөрэхтээхтэр уонна үрдүк үөрэх кыһаларын преподавателлэрэ Коррупцияны утары охсуһар пуондаҕа бэлэх иһин «экстремизмы үбүлээһин» дьыалаларыгар төһөнөн элбэхтик түбэһэллэр, диэн 2026 сыл алтынньы 20 күнүгэр «Медиазонаҕа» олоҕуран «Медуза» иһитиннэрдэ. Журналистар дааннайдарынан, бүтэһик аҥаар сылга Москва суттарыгар маннык уонтан тахса дьыала киирбит. Үөрэхтээхтэргэ саатар үс дьыаланы ФСБ Төрдүс сулууспатын (Экономическай куттала суох буолуутун сулууспата) «П» управлениетын 4-с отдела саҕалаабыт. «Досье» киин дааннайынан, бу сулууспа «Ростеҕы», «Роснанону» уонна «Роскосмоһу» кураторыйдыыр.

Дьиҥнээх болдьох ылбыттар истэригэр — биология наукатын доктора, Арктика көтөрдөрүн исписэлииһэ Софья Розенфельд. Кини дьыалатыгар «Э» Киин оперативнига ФСБ Төрдүс сулууспатыттан кэлбит «бэрэбиэркэ матырыйаалын» туһунан туоһулуур: үөрэхтээх «ФБК-ны үбүлээһиҥҥэ сыһыаннаах буолуон сөп». Сиһилии — биһиги урукку матырыйаалбытыгар.

Контекст: Сталин уопсастыбаннай эйгэҕэ төннүүтэ

• 2025 сыл ыам ыйын 15 күнүгэр Москва метротун Кольцевой линиятын «Таганская» станциятыгар метро 90 сылыгар аналлаах Сталин ойуулаах «Норуот баһылыкка-хамандыырга махталлаах» барельефы саҥалыы оҥорон арыйбыттара (Интерфакс, РБК). «Яблоко» партия утарсыбыта.
• «Новая газета» аҕалар КПРФ ааҕыытынан, Россияҕа Сталиҥҥа 2022 сылга 2, 2023 сылга 3, 2024 сылга 6, 2025 сылга 13-чэ пааматынньык туруоруллубут; «Новая газета» бэйэтин ааҕыытынан, 2025 сылга 18 диэри пааматынньык уонна бюст, барыта дойдуга 125-тэн тахса (Новая газета).
• Вологда уобалаһыгар губернатор Георгий Филимонов көҕүлээһининэн 2024 сыл ахсынньытыгар Сталиҥҥа пааматынньыгы «Вологодская ссылка» мусуой сиригэр туруорбуттара; 2026 сыл тохсунньутугар икки сылга төрдүс пааматынньык бэлэмнэнэ турбута (The Moscow Times).
• 2022 сыл алтынньытыгар Улахан террор сиэртибэлэрэ уонна ытыллыбыт поляк сэрииһит билиэннэйдэрэ көмүллүбүт «Медное» мемориалы (Тверь уобалаһа) «реконструкциялааһыҥҥа» Сталин, Ленин, Калинин уонна Дзержинскай бюстарын туруорбуттара (Новая газета).

Сталин репрессияларын кээмэйэ: историктар дааннайдара

• Улахан террор, 1937–1938 сыллар. «Мемориал» дааннайынан, политическай буруйдааһынынан 1,7 мөлүйүөнтэн тахса киһи хаайыллыбыт, 725 тыһыынчаттан итэҕэһэ суох киһи ытыллыбыт (Коммерсантъ, Медуза). 1956 сыллаахха Поспелов хамыыһыйата КГБ докумуоннарыгар олоҕуран бу икки сылга 1 548 366 хаайыллыбыты уонна 681 692 ытыллыбыты ыйбыта (Истмат).
• Сталин бүтүн кэмэ. «Коммерсант» «Мемориал» дааннайыгар олоҕуран аҕалар сыанабылларынан, репрессияламмыттар уопсай ахсааннара 12 мөлүйүөҥҥэ тиийиэн сөп, депортация сиэртибэлэрэ — 6–6,7 мөлүйүөн.

2022 сылтан репрессия сиэртибэлэрин пааматынньыктарын суох оҥоруу

• Польша Илиҥҥи чинчийиилэр киинин (OSW) ааҕыытынан, 2022 сыл күһүнүттэн 2023 сыл күһүнүгэр диэри Россияҕа политическай репрессия сиэртибэлэригэр — үксүн поляктарга уонна литовецтарга — 15-тэн итэҕэһэ суох пааматынньык уонна дуоска сууллубут эбэтэр алдьаммыт: Томскай уобалаһыгар, Пермь кыраайыгар, Иркутскай аттыгар (Пивовариха), Свердловскай уобалаһыгар, Бурятияҕа, Петербург Левашовскай кладбищетыгар уо.д.а. (OSW, Медуза). Үгүс түбэлтэҕэ былаас буруйдаахтары ааттаабатаҕа.
• Саха сирэ. 2023 сыллаахха Дьокуускайга 2002 сыллаахха туруоруллубут поляктар — XVIII–XIX үйэлэр сыылкаҕа сылдьыбыттарын уонна XX үйэ маассабай репрессияларын сиэртибэлэрин (ол иһигэр 1941–1947 сс. өлбүт сыылка поляктарын уонна литовецтарын) — өйдөбүнньүктэрин, Вацлав Серошевскай, Эдуард Пекарскай, Ян Черскай уонна Александр Чекановскай ааттаах, суох оҥорбуттара. Сааһыары кинини күрүөлээбиттэрэ, сайын дуоскалар сүппүттэрэ, балаҕан ыйыгар таастары тиэйэн илдьибиттэрэ; мэрия быһаарбатаҕа, өрөспүүбүлүкэ култуурунай нэһилиэстибэни харыстыыр департамена пааматынньык култуурунай нэһилиэстибэ объега буолбатах этэ диэбитэ (SakhaDay, Настоящее время). 2026 сыллаахха бу сиргэ Украинаҕа утары сэриигэ өлбүт Саха сириттэн икки сэрииһиккэ — Дмитрий Егоровка уонна Николай Романовка — пааматынньык туруоруллубута (Настоящее время, Centrum Europy).

Sardaana News редакциятын позицията

Бу — редакция санаата, сонун иһитиннэрии буолбатах.

Sardaana News редакцията Кремль уонна ФСБ эргимтэтэ Сталин культун күүскэ тилиннэрэр диэн саныыр. Метроҕа барельефтар, сыылка мусуойдарын аттыгар бюстар, ытыалааһын мемориалыгар Сталин бюһа — оттон ол саҕана Сталин ыппыт уонна сыылкаҕа ыыппыт дьонун пааматынньыктарын суох оҥоруу — биһиги санаабытыгар, бу бэйэтэ үөскээбит ахтылҕан буолбатах, бу — политика.

Sardaana News редакциятын сыанабылынан, Сталин репрессияларын сиэртибэтэ буолан 7 мөлүйүөнчэ киһи өлбүтэ: 4 мөлүйүөнчэ эр киһи, 2,5 мөлүйүөн дьахтар уонна 500 тыһыынча оҕо. Бу — редакция сыанабыла; историктар докумуонунан бигэргэммит дааннайдара үөһэ бэриллэллэр.

Редакция Владимир Путин былааһы илдьэ хаалар туһуттан киэҥ политическай репрессиялар диэки хаамар диэн саныыр. 500–1000 солкуобай ыытыы иһин ФСБ саҕалаабыт үөрэхтээхтэргэ дьыалаларын биһиги бу суолу бэлиэтиир биир көстүү быһыытынан көрөбүт.