Саха сирэ сэрии ыарахаттарын тэҥэ суох элбэҕин сүгэр дуо? Активистар тугу этэллэрий, дааннайдар тугу көрдөрөллөрүй
Саха сирин активистара сэрии уонна мобилизация нуучча регионнарынааҕар Саха сиригэр быдан ыарахаттык охсорун этэллэр, сорохтор геноцид диэн тылы туһаналлар. Сүтүк туһунан тутулуга суох дааннайдар кытыы регионнар уонна Москва икки ардыларыгар улахан араастаһыыны бигэргэтэллэр, ол эрээри Саха сирэ киһи ахсааныгар тэҥнээтэххэ саамай элбэх сүтүктээх регионнар ахсааннарыгар киирбэт.
2022 сыл балаҕан ыйынааҕы чаастычнай мобилизацияттан ыла Саха Өрөспүүбүлүкэтин активистара сэрии кинилэр норуоттарыгар тэҥэ суох ыарахаттык түһэрин этэллэр. Сорохтор саха норуотугар суоһал суоһуурун уонна «геноцид» туһунан этэллэр. Аллара — бу этиилэр уонна баар дааннайынан бэрэбиэркэ.
Активистар уонна олохтоох политиктар тугу эппиттэрэй
- 2022 сыл балаҕан ыйыгар Дьокуускай кииннигэр мобилизацияны утары 400-чэкэ киһи, үксүлэрэ дьахталлар, тахсыбыттарын туһунан DW SakhaDay иһитиннэриитигэр олоҕуран суруйбута. Кинилэр оһуохайдаабыттар, ол иһигэр «Геноцидка суох» уонна «Мобилизацияҕа суох» диэн хаһыытаабыттар. Радио Свобода суруйбутунан, полиция акцияны тарҕаппыт.
- Оччотооҕу Госдума депутата, Дьокуускай урукку мэрэ Сардана Авксентьева Саха сирэ 4750 киһини — «эр дьон 1,66 бырыһыанын» — биэриэхтээх диэн суруйбута уонна бу сыыппаралар тэҥэ суохтарын быһаарар кыаҕа суоҕун эппитэ, диэн суруйбута DW.
- Саха Конгреһын бэрэссэдээтэлэ И. Шамаев 2022 сыл балаҕан ыйын 23 күнүнээҕи аһаҕас суругар: биллэриллибит 300 тыһыынча резервист нэһилиэнньэ ахсааныгар сөп түбэһиннэрэн үллэриллибитэ буоллар, Саха сиригэр 2000-чэкэ киһи тиксиэх этэ диэбитэ. Кини этэринэн, дьиҥнээх ыҥырыы кээмэйэ ону «хас да төгүл» куоһарбыт.
- Төрүт норуоттар бырааптарын көмүскээччилэр (Саха сирин АХсНТН Ассоциацията, Cultural Survival тэрилтэ) ыраах хотугу нэһилиэктэртэн эр дьону, ол иһигэр табаһыттары уонна элбэх оҕолоох аҕалары ыҥырыы туһунан иһитиннэрбиттэрэ. Cultural Survival активистар дааннайдарын аҕалар: Өлөөн эбээн-эбэҥки оройуонугар 128 эдэр эр киһиттэн 50 мобилизацияҕа түбэспит.
- «Босхо Саха сирэ» пуонда (Free Yakutia Foundation) — 2022 сыл атырдьах ыйыгар Саха сирин активистара тэрийбит сэриини утарар тэрилтэ. Бэйэтин этиитинэн, пуонда сэриини уонна мобилизацияны утары протестары тэрийэр уонна контрактнай вербовканы чинчийэр. 2023 сыл сэтинньитигэр өрөспүүбүлүкэ бырабыыталыстыбатын сабыылаах мунньахтарын видеотын тарҕаппыта; бу туһунан The Moscow Times суруйбута.
Саайт хаһаайына Саха сириттэн нуучча регионнарынааҕар «үс төгүлгэ чугас» элбэх киһини мобилизациялыыллар диэн этиини биллэрбитэ. 3:1 сыһыаны бигэргэтэр тутулуга суох дааннайы булбатыбыт. Маннык тэҥнээһиҥҥэ саамай чугас — үөһээ сыыппаралар: Авксентьеваҕа 4750 уонна Шамаев тэҥ үллэрии буоллаҕына 2000-чэкэ киһи диэн сыаналааһына. Иккиэн — общественнай дьон этиилэрэ, официальнай статистика буолбатах: Россия регионнарынан мобилизация дааннайын таһаарбатаҕа.
Сүтүк туһунан дааннайдар тугу көрдөрөллөрүй
Саамай бөҕө тутулуга суох ыйынньык — «Медиазона» уонна Би-би-си Нууччалыы сулууспата оҥорор өлбүт Россия байыастарын ааттарын испииһэгэ.
- Кинилэр 200 тыһыынчаттан тахса өлүүнү бигэргэппиттэр. Сүтүк дьадаҥы, ыраах уонна үксүгэр нуучча буолбатах регионнарга түмүллэр. 100 тыһыынча олохтооххо «Медиазона» саамай үрдүктүк Тываны (476), Бурятияны (400), Забайкальскай кыраайы (362) уонна Алтай Өрөспүүбүлүкэтин (316) бэлиэтиир. Би-би-си дааннайынан, Москваҕа уонна Петербурга тэҥнээн көрүүгэ сүтүк бастыҥ регионнардааҕар 25–30 төгүл намыһах.
- Бу рейтиннэргэ Саха сирэ саамай элбэх сүтүктээх регионнар ахсааннарыгар киирбэт. 2023 сыллаахха рецензияламмыт чинчийиигэ социолог Алексей Бессуднов Саха сиригэр үлэлиир саастаах эр дьон 100 тыһыынчатыгар 43,0 өлүүнү, оттон Москваҕа 3,1 аахпыта — 14 төгүлгэ чугас элбэх. Ол эрээри Саха сирэ 85 регионтан 57-с миэстэни ылбыт, Псков, Кострома, Брянск курдук үксүгэр нуучча регионнарын кэннилэриттэн.
- Бессуднов буряттар уонна тывалар этническэй нууччалардааҕар төрт төгүлгэ чугас элбэхтик өлөллөрүн булбута. Регионнар социальнай-экономическай балаһыанньаларын учуоттаатахха этническэй араастаһыы олус кыччыыр. Кини санаатынан, сүрүн төрүөт — дьадаҥылык уонна дьадаҥы регионнарга вербовка, этническэй бэйэтэ буолбатах. Сахалары туспа сыаналыыр кыаҕа суох этэ: саха ааттара үксүгэр нууччалыы.
Түмүк: дааннайдар улахан тэҥэ суоҕу бигэргэтэллэр — Саха сириттэн эр киһи өлөр кутталлаах кыаҕа москвичтааҕар быдан үрдүк. Ол эрээри Саха сирэ киһи ахсааныгар нуучча регионнарын барыларынааҕар элбэҕи сүтэрэрин билигин көрдөрбөттөр.
«Геноцид» уонна «генофонд»
«Геноцид» уонна сахалар «генофондтарыгар» суоһал туһунан тыллар — протестуйааччылар уонна активистар этиилэрэ, редакция түмүгэ буолбатах. ООН 1948 сыллааҕы Геноцид туһунан конвенциятынан, геноцид — национальнай, этническэй, расовай эбэтэр религиознай бөлөҕү толору эбэтэр өттүгэр суох оҥорор санаалаах оҥоһуллар анал дьайыылар. Саха сиригэр сыһыаннаах маннык буруйдааһыҥҥа ханнык эмэ суут эбэтэр аан дойдутааҕы орган быһаарыытын билбэппит.
Былаас позицията
Россия Оборонатын министиэристибэтэ мобилизацияҕа кытаанах квота суох, регионнарга сорудах байыаннай учуокка турааччылар ахсааннарыттан тутулуктаах диэбитэ, диэн бэлиэтиир Cultural Survival. 2022 сыл балаҕан ыйыгар Саха сирин баһылыга Айсен Николаев мобилизацияҕа түбэһиэх буолбатах дьону — холобур, сулууспалаабатахтары уонна түөрт оҕолоох аҕалары — ыҥырбыттарын билиммитэ. Кини «иккилии фильтр» киллэрэргэ уонна алҕас мобилизацияламмыттары төннөрөргө сорудахтаабыта. Радио Свобода суруйбутунан, бастакы көтөр аалынан өрөспүүбүлүкэҕэ маннык 35 эр киһини төннөрбүттэрэ.
Редакцияҕа ыытыллыбыт Instagram ролигын көрөр кыах суох этэ; источник быһыытынан туттуллубат.