ООН: 800 мөлүйүөн эдэр киһи үлэтэ суох хаалыан сөп. Редакция позицията: буруйдаахтар — оҕо төрөөһүнүн хааччахтаабатах правительстволар

Матырыйаал икки чаастаах: сонун уонна источниктарга сигэлээх контекст, онтон — Sardaana News редакциятын позицията.

Сонун: ООН 800 мөлүйүөн эдэр киһи үлэтэ суох хаалыан сөп диэн сэрэтэр

24.kz 2026 сыл алтынньы 20 күнүгэр суруйбутунан, ООН Сайдыы программатын (ПРООН) салайааччыта Александр Де Кроо сайдан иһэр дойдуларга 800 мөлүйүөн эдэр киһи үлэтэ суох хаалыан сөп диэн сэрэппит. Бастакы источник — Де Кроо алтынньы 13 күнүнээҕи брифинга, UN News суруйбута: «Кэлэр 15 сылга 1,2 миллиард эдэр киһи оскуоланы бүтэрэн үлэ ырыынагар тахсыаҕа. Хомойуох иһин, үлэ кинилэртэн 400 мөлүйүөнүгэр эрэ баар буолуоҕа. 800 мөлүйүөнүгэр үлэ суох буолуоҕа». ПРООН пресс-релиһыгар бу арыттаһыы «кэлэр уон сылга» диэн этиллибит.

Де Кроо этэринэн, бу арыттаһыы демографияттан тахсар — сайдан иһэр элбэх дойдуга нэһилиэнньэ медианнай саастара 18–25 сыл, — оттон сабаҕалааһын билиҥҥи технология таһымыгар олоҕурар. «Бу бэйэтэ ааһыа суоҕа. Бу — политика түмүгэ», — диэбит. ПРООН икки саҥа көҕүлээһини (Investment Accelerator уонна Jobs for Prosperity Facility) саҕалаата, пилот бырайыактар Непалга, Йемеҥҥэ, Гаитиҕа, Ливаҥҥа уонна Ганаҕа бараллар.

Ханнык регионнар ордук эмсэҕэлииллэр

ПРООН No Time to Recover диэн докулаат таһаарда: сайдан иһэр дойду медианата бүддьүөт бүтүн дохуотун 9,5 %-ын иэс бырыһыаныгар эрэ ороскуоттуур, оттон элбэх хайысхалаах дьадаҥылыкка сылдьар дьон ахсаана 2010 сылтан бастакынан улаатта. «Ким ордук эмсэҕэлиир» диэн салаатыгар ПРООН ааҕарынан, энергия уонна аһылык сыаната толору нэһилиэнньэҕэ түстэҕинэ, муҥутуур дьадаҥылыкка (күҥҥэ $2,15) өссө 66 мөлүйүөн киһи түһүө этэ: 36 мөлүйүөнэ (55 %) — Сахара соҕуруутааҕы Африкаҕа, 20 мөлүйүөнэ (31 %) — Соҕуруу Азияҕа. Күҥҥэ $3,65 кэмиэкэтинэн Соҕуруу Азия (57 мөлүйүөн) уонна Сахара соҕуруутааҕы Африка (32 мөлүйүөн) инники тураллар. Сахара соҕуруутааҕы Африка нэһилиэнньэтин 84 %-а, Соҕуруу Азия 71 %-а күҥҥэ $6,85-тан кыраны киллэрэн олороллор.

ПРООН матырыйаалларыгар регионнар эрэ ааттаналлар: Нигерия, Бангладеш, Индия, Пакистан уонна Индонезия ааттарынан ахтыллыбаттар.

Оҕо төрөөһүнэ

Оҕо төрөөһүнүн суммарнай коэффициена (биир дьахтарга оҕо, 2024 сыл), ООН World Population Prospects олоҕуран Аан дойдутааҕы баан дааннайа:

• Сахара соҕуруутааҕы Африка — 4,26; Нигерия — 4,38, Чад — 6,03, ДР Конго — 5,98, Нигер — 5,93, Эфиопия — 3,91.
• Пакистан — 3,55, Бангладеш — 2,14, Индонезия — 2,12, Индия — 1,96. Аан дойду ортото — 2,19.
• Баай дойдулар: Соҕуруу Корея — 0,75, Япония — 1,15, Канада — 1,25, Германия — 1,36, Россия — 1,42, Австралия — 1,48, Франция — 1,61, АХШ — 1,63. Тайваҥҥа, Ис дьыала министиэристибэтин дааннайынан, коэффициент 2025 сылга 0,695 буола түстэ (2024 сылга — 0,885).

Нэһилиэнньэ бэйэтин солбуйарыгар биир дьахтарга 2,1 оҕо кэриҥэ наада.

Роботтар

Робототехника международнай федерациятын (IFR) дааннайынан, 2024 сылга оҥорон таһаарар промышленность 10 тыһыынча үлэһитигэр: Соҕуруу Кореяҕа — 1 220 робот (аан дойдуга бастакы миэстэ), Германияҕа — 449, Японияҕа — 446, АХШ-ка — 307, Тайваҥҥа — 302, Канадаҕа — 241. 2024 сылга аан дойдуга туруоруллубут роботтар 54 %-а (295 тыһыынча) Кытайга түбэстэ.

Баай дойдулар миграционнай политикалара

• Канада олохтоох резиденнэри ылыыны аҕыйатта: урут былааннаммыт 500 тыһыынчаттан 2025 сылга 395 тыһыынчаҕа, 2026 сылга 380 тыһыынчаҕа, 2027 сылга 365 тыһыынчаҕа тиийэ, уонна бастакынан кэмчи кэмҥэ кэлэр миграннар ахсааннарын хааччахтаата.
• Германия: Бундестаг 2025 сыл бэс ыйын 27 күнүгэр субсидиарнай көмүскэллээх дьон дьиэ кэргэннэрин холбооһунун тохтотууну куоластаата; бу миэрэ 2025 сыл от ыйын 24 күнүттэн икки сылга үлэлиир.
• Япония 2025 сыл от ыйыгар омук дьонун кытта «бэрээдэктээх бииргэ олорууга» правительственнай уорган тэрийдэ; бу «Японецтар бастаан» диэн лозуннаах Сансэйто партия күүһүрбүтүн кэннэ буолла.

Sardaana News редакциятын позицията

Кэлэр үлэтэ суох буолуу кризиһа Африканы, Бангладеһы, Индияны, Пакистаны уонна Индонезияны ордук күүскэ охсуоҕа — тоҕо диэтэххэ кинилэр правительстволара наһаа үрдүк оҕо төрөөһүнүн эппиэтинэһэ суохтук хааччахтаабатахтара. Бу былаастар уонча сыл устата үөрэххэ, ыал былааныгар уонна үлэ миэстэтин тэрийиигэ тиийбэт үбү уктулар, онон билигин сүүһүнэн мөлүйүөн эдэр дьон кинилэргэ миэстэтэ суох үлэ ырыынагар тахсаллар. Бу — государственнай политика кыайтарыыта, уонна ол иһин правительстволар эппиэттиэхтээхтэр.

Оҕо аҕыйах төрүүр баай дойдулара — Япония, Соҕуруу Корея, Тайвань, Германия, Франция, Австралия, Канада, АХШ уонна дьадаҥы Россия даҕаны — бу үлэтэ суох дьону баҕардахтарына да ылыахтара суоҕа. Онно миграннары утары санаа улаатан иһэр, оттон искусственнай интеллект уонна робототехника революцията киһи үлэтин улахан аҥарын наадата суох оҥоруоҕа. Африка уонна Соҕуруу Азия норуоттара бэйэлэрин дойдуларыгар үлэлээх, бэрт олохтоох буолуохтаахтар — оттон ону тэрийэр иэс кинилэр былаастарыгар сытар.

Бу туһунан урут суруйбуппут: «Индияҕа, Үзбекистаҥҥа, Бангладешка уонна Нигерияҕа оҕо элбэхтик төрүүрэ — бу дойдулар былаастарын эппиэтинэһэ суоҕа».