Улуу Британияҕа оскуолаҕа эбии булгуччулаах сыл үөрэх уоннунан сыллар буола-буола деменция диагнозтарын аҕыйаппыт — чинчийии
1970-с сыллардааҕы оскуоланы бүтэрэр сааһы 15-тэн 16-ҕа үрдэппит британскай реформаны айылҕаттан кэлбит эксперимент быһыытынан туһанан, учуонайдар реформа таарыйбыт дьонугар, ордук генетическэй куттал үрдүк дьоҥҥо, деменция аҕыйах буоларын булбуттар. Кэтээһин 65 сааска диэри эрэ барбыт.
2026 сыл алтынньы 23 күнүгэр PNAS сурунаалга бэчээттэммит, АХШ Доруобуйа национальнай институттара (NIH) үбүлээбит чинчийии, NIH сыаналыырынан, үөрэх деменция уһун болдьохтоох кутталын аҕыйатарын туһунан бүгүҥҥү күҥҥэ саамай бигэ дакаастабыл буолуон сөп. Үлэни Висконсин университетын (Мэдисон) уонна Соҕуруу Калифорния университетын учуонайдара салайбыттар.
Айылҕаттан кэлбит эксперимент
Британскай реформа 1957 сыл балаҕан ыйын 1 күнүн кэнниттэн төрөөбүт оҕолорго оскуоланы бүтэрэр алын сааһы 15-тэн 16-ҕа үрдэппит, онон 16 сааһыгар диэри үөрэммит оҕо ахсаана 14% улааппыт. Реформаҕа түбэһии төрөөбүт күнтэн эрэ тутулуктааҕынан, ол күн иннинэ уонна кэннэ төрөөбүттэри тэҥнээһин айылҕаттан кэлбит эксперимент курдук. Хамаанда UK Biobank 100 000-тан тахса кыттааччытын дааннайдарын ырыппыт, диагнозтары мэдиссиинэ кэнээххэлэриттэн, балыыһа суруйууларыттан уонна өлүү реестрдэриттэн хомуйбут.
Түмүктэр
- NIH иһитиннэриитинэн, эбии үөрэх сыла кэлин 50 сылга Альцгеймер ыарыытын уонна сибээстээх деменциялары 0,88% аҕыйаппыт — бу эдэр бөлөххө деменция сэдэх буоларын учуоттаатахха, бэлиэ дьайыы.
- Дьайыы деменция кутталын үрдэтэр генетическэй варианнардаах дьоҥҥо саамай күүскэ көстүбүт.
- Реформа социальнай-экономическай уонна доруобуйа атын көрдөрүүлэрин тупсарыытын кытта эмиэ сибээстээх, бу кыах баар механизмнарга ыйар.
Хааччахтар
Сүрүн тэҥнээһин 2022 сыл ахсынньытыгар диэри, саамай кырдьаҕас кыттааччылар 65 саастарын туолуохтарыгар диэри туруоруллубут диагнозтарга олоҕурбут — ол аата деменция үксүгэр сайдар сааһын иннинэ. Ааптардар когорта кырдьан истэҕинэ араас улаатыан эбэтэр кыччыан сөп диэн сэрэтэллэр. UK Biobank волонтердара нэһилиэнньэ барытыттан доруобайдар уонна баайдар, биир британскай реформа түмүгэ атын дойдуларга сөп түбэһиэ суоҕун сөп.