Саха сирин харчыта: өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай иэһэ рекорднай 71,2 млрд солкуобайга тиийдэ — иэс туохтан үөскүүр уонна ким төлүөҕэй
2026 сыл алтынньы 1 күнүгэр Саха сирин судаарыстыбаннай иэһэ 71,2 млрд солкуобай буолла, тоҕус ыйга 12,2 млрд элбээтэ — историяҕа саамай үрдүк. 2016–2025 сыллары уонна атын эрэгийиэннэри кытта тэҥнээн, төрүөттэрин уонна түмүктэрин көрөбүт. Бүтүүтэ — редакция позицията.
«Саха сирин харчыта» рубрика. Сигэлээх анаалыс, бүтүүтэ — Sardaana News редакциятын позицията.
Алтынньы 21 күнүгэр Саха сирин үбүн миниистирин эбээһинэһин толорооччу Иван Алексеев Ил Түмэн дьокутааттарыгар этэринэн, 2026 сыл алтынньы 1 күнүгэр өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай иэһэ 71,2 млрд солкуобай буолбут — сыл саҕаланыытыттан 12,2 млрд элбээбит (Байкал-Журнал). Бу историяҕа саамай үрдүк таһым: Россия Үп министиэристибэтин дааннайынан, 2016 сылтан ыла хас биирдии тохсунньу 1 күнүгэр Саха сирин иэһэ 59 млрд солкуобайы хаһан да ааспатах. От ыйын 1 күнүгэр 68,8 млрд буолбутун ЖКХ кризиһын туһунан ыстатыйаҕа суруйбуппут.
Саха сирин иэһэ сылларынан
| Тохсунньу 1 күнүгэр | Судаарыстыбаннай иэс, млрд солк. |
|---|---|
| 2016 | 38,29 |
| 2017 | 44,90 |
| 2018 | 51,82 |
| 2019 | 50,64 |
| 2020 | 49,17 |
| 2021 | 49,13 |
| 2022 | 45,55 |
| 2023 | 48,59 |
| 2024 | 52,35 |
| 2025 | 55,18 |
| 2026 | 59,00 |
| 2026 сыл от ыйын 1 к. | 68,8 |
| 2026 сыл алтынньы 1 к. | 71,2 |
Источник: Россия Үп министиэристибэтэ, «Эрэгийиэннэр судаарыстыбаннай иэстэрин кээмэйэ уонна тутула», хас биирдии тохсунньу 1 күнүгэр (архыып); 2026 сыл — Саха сирин Үп министиэристибэтэ, Байкал-Журнал нөҥүө. Сыл устата иэс Федеральнай казначейство кылгас кирэдиитэриттэн сорох кэмҥэ үрдүүр: бэс ыйын 1 күнүгэр 2026 сылга 77,3 млрд тиийбит (SakhaTime).
2016 сылтан иэс икки төгүл кэриҥэ улаатта (+86%), 2026 сыл тоҕус ыйыгар эрэ 21% үрдээтэ. Алтынньы 1 күнүнээҕи тутула: 45% — федеральнай бүддьүөт кирэдиитэлэрэ, 38% — облигациялар, 16,8% — судаарыстыбаннай гарантиялар. Ону таһынан өрөспүүбүлүкэ Федеральнай казначействоттан 18 млрд солкуобай кылгас кирэдиити ылбыта, онтон 15 млрд — хотугу таһаҕаска (Байкал-Журнал).
Бырабыыталыстыба иэс 2027 сылга 67,9 млрд, 2028 сылга 70,8 млрд, 2029 сылга 76 млрд-тан үрдүк буолуо диэн сабаҕалыыр. Өрөспүүбүлүкэ Үп министиэристибэтэ көрдөрүүлэр «көҥүллэнэр иэс туруктаах кыраныыссатыгар» диир.
Саха сирэ атын эрэгийиэннэри кытта
Иэс ыараханын — иэс бүддьүөт бэйэтин (нолуок уонна нолуоҕа суох) дохуоттарыгар сыһыана. РИА Рейтинг 2026 сыл тохсунньу 1 күнүнээҕи дааннайа (2025 сыл иһин):
| Эрэгийиэн | Иэс 1.01.2026, млрд солк. | Иэс бэйэ дохуотугар |
|---|---|---|
| Кемерово уобалаһа (Кузбасс) | 118,52 | 74,8% |
| Бурятия Өрөспүүбүлүкэтэ | 38,61 | 68,2% |
| Мордовия Өрөспүүбүлүкэтэ | 26,18 | 51,4% |
| Иркутскай уобалас | 82,13 | 35,6% |
| Саха Өрөспүүбүлүкэтэ (Якутия) | 59,00 | 28,1% |
| Хабаровскай кыраай | 50,59 | 27,8% |
| Краснодарскай кыраай | 106,19 | 24,5% |
| Красноярскай кыраай | 67,52 | 16,4% |
| Москуба уобалаһа | 164,89 | 14,7% |
| Россия, бары эрэгийиэннэр | 3481,13 | 18,9% |
Саха сирин ыараханыта 28,1% — 89 эрэгийиэнтэн 50-с миэстэ, Россия ортотуттан (18,9%) үрдүк; сыл анараа өттүгэр 27,3% этэ. Иэс кээмэйинэн өрөспүүбүлүкэ эмиэ сырье экономикалаах Красноярскай уонна Хабаровскай кыраайдартан элбэх иэстээх. 2026 сылга 12,2 млрд эбиллибитинэн, сыл бүтүүтэ ыараханыта бэлиэтик үрдүөҕэ.
Тоҕо иэс улаатар
- Бүддьүөт дефицита. 2026 сыл бүддьүөтэ 12,75 млрд солкуобай дефициттаах ылыллыбыта: дохуот 337 млрд, ороскуот 349,8 млрд (Якутия.Инфо); сыл устата ороскуот 365,5 млрд-ка тиийэ улаатта (Арктикпост).
- Алмаас дохуота түстэ. Тоҕус ыйга алмааска НДПИ 5,8 млрд солкуобайынан, эбэтэр 41,2%-нан түстэ — солкуобай бөҕөргөөбүтүттэн, сыана түспүтүттэн уонна хостооһун аҕыйаабытыттан (Арктикпост). 2025 сылга АЛРОСА-ттан 8,5 млрд дивиденд кэтэһиллибитэ, 366 мөлүйүөн эрэ кэлбитэ (SakhaTime); 2027–2029 сылларга дивиденд букатын былааннамматах, оттон урут хампаанньа бүддьүөт дохуотун 60%-ын кэриҥин биэрэрэ (Интерфакс).
- Харчы киин диэки барар. 2024 сылга Саха сирэ федеральнай бүддьүөккэ 183 млрд солкуобай нолуогу төлөөтө, онтон 124 млрд — ньиэп НДПИ-тэ (Российская газета). Тэҥнээн көрүү: өрөспүүбүлүкэ 2026 сыллааҕы бүддьүөтүн бэйэтин дохуота барыта 220 млрд кэриҥэ (337 млрд-тан 117,4 млрд трансфертары көҕүрэттэххэ).
- ЖКХ. Тоҕус ыйга эрэ коммунальщиктарга тарыып субсидиятыгар 43,8 млрд солкуобай барда (Арктикпост); өрөспүүбүлүкэ баһылыга 2026 сылга бу субсидияларга 10 млрд тиийбэтин билиммитэ.
- Хотугу таһаҕас уонна сырьеттан тутулук. Казначейство 15 млрд-а таһаҕаска барда; хостуур хампаанньалар барыһы нолуогун 78%-ын биэрэллэр (Арктикпост).
- Сэрии. Федеральнай бүддьүөт бары ороскуотун 38%-ын кэриҥин сэриигэ ороскуоттуур (SIPRI), эрэгийиэннэр хайаҕастары иэһинэн бүөлүүллэр — «Сэрии оннугар Россия маны оҥоруон сөп этэ…» рубриканы көр.
Туох кэлиэн сөбүй
- Иэс сыаната үрдүүр. 2026 сылга иэһи өйөөһүҥҥэ 6,18 млрд солкуобайга тиийэ, 2027 сыл бырайыагар — 8,29 млрд (+34%), 2028–2029 сылларга сылга 8,94 млрд кэриҥэ. Бу 2027 сыллааҕы тыа хаһаайыстыбатын бүтүн бырагыраамататтан (7,84 млрд) элбэх (SakhaTime). 2026 сыл ыам ыйыгар Саха сирэ ырыынакка сылга 13,7% бырыһыаннаах иэс ылбыта (Ведомости).
- Рефинансирование. 2027 сылга өрөспүүбүлүкэ эргэ иэстэн 15,08 млрд солкуобайы төлүөхтээх уонна 17,37 млрд саҥа иэһи ылыахтаах (SakhaTime). Сокуонунан иэһи төлүүр ороскуоту кыччатар сатаммат — харчы тиийбэтэҕинэ, атын барыта кыччатыллар.
- Социальнай бырагыраамалар уонна ЖКХ. Бырыһыан хас биирдии солкуобайа — котельнайдарга, суолларга, балыыһаларга уонна оскуолаларга туттуллубатах солкуобай.
- Москваттан тутулук. Иэс аҥаара кэриҥэ — федеральнай кирэдиитэлэр. Кирэдиитэр — федеральнай киин, усулуобуйаны кини быһаарар.
Sardaana News редакциятын позицията
Саха сирин рекорднай иэһэ — түбэлтэ да, «кэмчи ыарахаттар» да буолбатах. Бу Москва өрөспүүбүлүкэ дохуотун ылар, бэйэтин бүддьүөтүн сэриигэ ыытар тиһигин түмүгэ.
Саха сирэ ньиэби, гаасы, кыһыл көмүһү уонна алмааһы хостуур, ол эрээри 2024 сылга эрэ федеральнай бүддьүөккэ 183 млрд солкуобай нолуогу ыытта — бэйэтигэр хаалар харчытын кэриҥин. Алмаас дохуота түһэр, АЛРОСА дивиденд төлөөбөт, оттон бүддьүөтүн үһүстэн биириттэн элбэҕин сэриигэ ыытар федеральнай киин сүтүгү толуйбат. Айсен Николаев бырабыыталыстыбата Москваны кытта мөккүспэт — хайаҕастары чуумпутук иэһинэн бүөлүүр.
Манна саха дьоно төлүөхтэрэ. Иэс бырыһыана билигин да өрөспүүбүлүкэ тыа хаһаайыстыбатын бүтүннүүтүттэн ороскуоттаах, ЖКХ куруук тиийбэт быһыыга олорор. Иэс улаатар аайы котельнайдарга, суолларга, балыыһаларга уонна оскуолаларга харчы аҕыйыыр, тарыып үрдүүр, өрөспүүбүлүкэ Москваттан тутулуга дириҥиир.
Саха сиригэр бэйэтин баайын бэйэтэ дьаһайар бырааба наада. Өрөспүүбүлүкэ дохуота дьонугар буолбакка сэриигэ бара турдаҕына, иэс хас биирдии саҥа миллиарда — саха дьонугар туттарыллыбыт счет.